در قانون مجازات اسلامی ایران (مصوب ۱۳۹۲ با اصلاحات بعدی، از جمله قانون کاهش مجازات حبس تعزیری ۱۳۹۹)، جرم ضرب و جرح عمدی (جنایت عمدی بر عضو) در کتاب دوم (حدود و قصاص) و کتاب پنجم (تعزیرات) регули میشه.
تعریف عمدی بودن (ماده ۲۹۰ قانون مجازات اسلامی):
جنایت عمدی وقتیه که:
- مرتکب قصد فعل (مثل زدن ضربه) و قصد نتیجه (آسیب رساندن) رو داشته باشه.
- نوعاً کشنده یا آسیبرسان باشه (حتی بدون قصد مستقیم نتیجه).
- با آلت یا روشی باشه که نوعاً باعث آسیب میشه (مثل چاقو).
اگر این شرایط نباشه، شبهعمد یا خطای محض محسوب میشه.
مجازات اصلی (ماده ۳۸۶):
- قصاص عضو: اگر شرایط قصاص وجود داشته باشه (مثل تساوی در عضو، عدم پدر/جد پدری بودن مرتکب، عاقل بودن مجنیعلیه، تساوی در دین و…) و شاکی تقاضا کنه، قصاص اجرا میشه (مثل قطع همان عضو یا ایجاد همان جرح).
- اگر قصاص ممکن نباشه (مثل عدم مماثلت دقیق، یا مصالحه): پرداخت دیه (مقدر یا ارش، بسته به نوع آسیب – مواد ۴۴۸ به بعد برای دیه اعضا).
مجازات تعزیری (جنبه عمومی جرم – کتاب پنجم تعزیرات):
بیشتر موارد ضرب و جرح ساده تعزیری هستن و حبس عمومی ندارن، مگر در شرایط خاص:
- ماده ۶۱۴ (اصلی): اگر ضرب و جرح منجر به نقص عضو، شکستن استخوان، ازکارافتادگی عضو، مرض دائمی، نقص حواس/منافع یا زوال عقل بشه و قصاص ممکن نباشه:
- اگر اقدام موجب اخلال در نظم عمومی یا بیم تجری بشه: حبس درجه ۶ (۶ ماه تا ۲ سال – با کاهش در قانون ۱۳۹۹).
- پرداخت دیه در صورت درخواست شاکی.
- تبصره ماده ۶۱۴: اگر آسیب شدید نباشه، اما با سلاح سرد (چاقو، قمه و مشابه) باشه: ۳ ماه تا ۱ سال حبس.
- ماده ۵۶۷: اگر ضرب و جرح هیچ اثری (مثل کبودی دائمی یا آسیب) نداشته باشه (فقط درد موقت):
- در صورت عدم مصالحه: ۹۱ روز تا ۶ ماه حبس یا ۱۱ تا ۳۰ ضربه شلاق تعزیری.
موارد مشدد دیگر:
- اگر در منازعه جمعی (ماده ۶۱۵) باشه: حبس برای همه شرکتکنندگان، حتی اگر آسیب نزده باشن.
- اگر با قدرتنمایی سلاح (ماده ۶۱۷) یا در نزاع عمومی (ماده ۶۱۸): مجازات سنگینتر (تا ۳ سال حبس + شلاق).
نکته مهم: بیشتر ضرب و جرحهای ساده (مثل کبودی، سرخی پوست) قابل گذشت هستن و با رضایت شاکی، تعقیب کیفری متوقف میشه (ماده ۱۰۰ قانون مجازات). اما اگر مشمول ماده ۶۱۴ یا تبصره بشه، جنبه عمومی داره و حتی بدون شکایت پیگیری میشه.
دیه همیشه بر اساس نظریه پزشکی قانونی محاسبه میشه (مثل درصد دیه کامل برای شکستگی، ارش برای جراحات خاص).